badanie wariografem w sprawach rozwodowych — aspekty prawne i praktyczne
Sprawy rozwodowe — zwłaszcza z orzekaniem o winie — zdarza się, że obejmują zarzuty dotyczące zdrady, nadużyć czy przemocy. W takich sporach strony sięgają po różne środki dowodowe, w tym niekiedy po badanie wariografem. Polskie prawo rodzinne i procesowe cywilne wyznaczają ramy, w jakich taki dowód może być dopuszczony.
Postępowanie rozwodowe — rodzaj procesu
Rozwód jest sprawą cywilną rozpoznawaną przez sąd okręgowy w trybie postępowania procesowego. Podstawę stanowi:
Art. 56 § 1 KRO. Jeżeli między małżonkami nastąpił zupełny i trwały rozkład pożycia, każdy z małżonków może żądać, ażeby sąd rozwiązał małżeństwo przez rozwód.
§ 2. Jednakże mimo zupełnego i trwałego rozkładu pożycia rozwód nie jest dopuszczalny, jeżeli wskutek niego miałoby ucierpieć dobro wspólnych małoletnich dzieci małżonków albo jeżeli z innych względów orzeczenie rozwodu byłoby sprzeczne z zasadami współżycia społecznego.
Źródło: ustawa z dnia 25 lutego 1964 r. — Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz.U. 1964 Nr 9 poz. 59 z późn. zm.).
Orzekanie o winie — art. 57 KRO
Art. 57 § 1 KRO. Orzekając rozwód sąd orzeka także, czy i który z małżonków ponosi winę rozkładu pożycia.
§ 2. Jednakże na zgodne żądanie małżonków sąd zaniecha orzekania o winie. W tym wypadku następują skutki takie, jak gdyby żaden z małżonków nie ponosił winy.
Gdy strona wnosi o orzeczenie winy drugiego małżonka za rozkład pożycia, musi udowodnić fakty uzasadniające ten zarzut — np. zdradę, przemoc, alkoholizm lub uzależnienie. W takich sytuacjach badanie wariografem bywa traktowane jako narzędzie wzmacniające wiarygodność jednej ze stron.
Dowody w sprawie rozwodowej — zasady ogólne
Postępowanie rozwodowe to postępowanie cywilne, więc obowiązują ogólne zasady dowodowe KPC:
Art. 227 KPC. Przedmiotem dowodu są fakty mające dla rozstrzygnięcia sprawy istotne znaczenie.
Art. 232 KPC. Strony są obowiązane wskazywać dowody dla stwierdzenia faktów, z których wywodzą skutki prawne. Sąd może dopuścić dowód niewskazany przez stronę.
Art. 233 § 1 KPC. Sąd ocenia wiarogodność i moc dowodów według własnego przekonania, na podstawie wszechstronnego rozważenia zebranego materiału.
Art. 278 § 1 KPC. W wypadkach wymagających wiadomości specjalnych sąd po wysłuchaniu wniosków stron co do liczby biegłych i ich wyboru może wezwać jednego lub kilku biegłych w celu zasięgnięcia ich opinii.
Dopuszczalność opinii wariografa w sprawie rozwodowej
Sąd okręgowy rozpatrujący sprawę rozwodową może — na wniosek strony — powołać biegłego wariografistę w trybie art. 278 KPC, o ile uzna, że fakt, który ma być dowodzony, wymaga wiadomości specjalnych. W praktyce dopuszczenie takiego dowodu w sprawie rozwodowej jest rzadkie, ponieważ:
- inne dowody (korespondencja, zdjęcia, zeznania świadków) zwykle są dostępne,
- sądy rodzinne kierują się zasadą ekonomii procesowej,
- wynik badania wariografem nie ma waloru rozstrzygającego,
- druga strona, której miałoby dotyczyć badanie, musi wyrazić zgodę.
Wymóg zgody osoby badanej
W postępowaniu cywilnym nie ma przepisu odpowiadającego art. 199a KPK. Brak zgody oznacza, że badanie nie może się odbyć — nikt nie może być zmuszony do poddania się badaniu. Wynika to z:
Art. 23 KC. Dobra osobiste człowieka, jak w szczególności zdrowie, wolność, cześć, swoboda sumienia, nazwisko lub pseudonim, wizerunek, tajemnica korespondencji, nietykalność mieszkania, twórczość naukowa, artystyczna, wynalazcza i racjonalizatorska, pozostają pod ochroną prawa cywilnego niezależnie od ochrony przewidzianej w innych przepisach.
Art. 24 § 1 KC. Ten, czyj dobro osobiste zostaje zagrożone cudzym działaniem, może żądać zaniechania tego działania, chyba że nie jest ono bezprawne.
Prawo do nietykalności cielesnej oraz prawo do ochrony prywatności należą do dóbr osobistych. Przymus poddania się badaniu wariografem naruszałby te prawa.
Skutki odmowy — art. 233 § 2 KPC
Art. 233 § 2 KPC. Sąd oceni na tej samej podstawie, jakie znaczenie nadać odmowie przedstawienia przez stronę dowodu lub przeszkodom stawianym przez nią w jego przeprowadzeniu wbrew postanowieniu sądu.
W odróżnieniu od postępowania karnego (gdzie odmowa jest wykonaniem prawa do obrony z art. 74 KPK), w postępowaniu cywilnym sąd może brać pod uwagę odmowę strony. W praktyce rozwodowej sąd rzadko wyprowadza z odmowy negatywne konsekwencje ze względu na osobisty charakter sprawy i dobra osobiste stron.
Badanie prywatne jako dokument prywatny
Strona, która sama poddała się badaniu wariografem poza procesem, może przedstawić wynik jako dokument prywatny:
Art. 245 KPC. Dokument prywatny sporządzony w formie pisemnej albo elektronicznej stanowi dowód tego, że osoba, która go podpisała, złożyła oświadczenie zawarte w dokumencie.
Dokument prywatny stanowi dowód tego, że osoba, która go podpisała, złożyła zawarte w nim oświadczenie — nie jest zaś dowodem na prawdziwość treści. Sąd rodzinny zwykle traktuje opinię prywatną jako materiał pomocniczy, z ograniczoną wartością dowodową.
Typowe scenariusze
1. Zarzut zdrady małżeńskiej
Strona pozwana żąda oczyszczenia się z zarzutu zdrady. Może dobrowolnie poddać się badaniu wariografem i przedstawić raport w sądzie. Ocena wartości dowodowej zależy od konkretnych okoliczności.
2. Zarzut przemocy domowej
W sprawach, w których jeden z małżonków zarzuca drugiemu stosowanie przemocy (fizycznej, psychicznej), badanie wariografem może być dopuszczone — zwykle jednak w kontekście równolegle toczącego się postępowania karnego o przestępstwo z art. 207 KK (znęcanie się), gdzie podstawę prawną stanowi art. 199a KPK.
3. Spór o winę przy alkoholizmie, uzależnieniach
Strona żąda potwierdzenia trzeźwości lub powstrzymywania się od nadużywania substancji. W takich przypadkach sądy znacznie częściej korzystają z dowodów obiektywnych (badania laboratoryjne, opinie psychologiczno-psychiatryczne) niż z wariografu.
Orzekanie o alimentach i kontaktach
W sprawach wpadkowych w ramach procesu rozwodowego (alimenty, kontakty z dziećmi, podział majątku) badanie wariografem praktycznie nie jest stosowane. Alimenty i kontakty z dzieckiem wymagają dowodów obiektywnych (zaświadczenia o dochodach, opinie psychologa dziecięcego, kurator).
Ochrona dziecka
Art. 185a KPK reguluje wyłącznie postępowanie karne dotyczące pokrzywdzonych poniżej 15 lat. W sprawach rodzinnych (rozwodowych, o kontakty) ochrona dziecka wynika z innych przepisów.
Art. 216¹ KPC reguluje wysłuchanie małoletniego dziecka w sprawach dotyczących jego osoby. Sąd dokonuje go, gdy pozwala na to rozwój umysłowy, stan zdrowia i stopień dojrzałości dziecka; bierze pod uwagę rozsądne życzenia dziecka; wysłuchanie co do zasady następuje tylko raz w toku postępowania. Pełny tekst przepisu w aktualnym brzmieniu dostępny jest w bazie ISAP.
W praktyce sądowej nie prowadzi się badań wariograficznych wobec dzieci w sprawach rozwodowych — ani pokrzywdzonych, ani świadków. Dobro dziecka (art. 56 § 2 KRO) stanowi wartość nadrzędną.
Koszty postępowania
Art. 98 § 1 KPC. Strona przegrywająca sprawę obowiązana jest zwrócić przeciwnikowi na jego żądanie koszty niezbędne do celowego dochodzenia praw i celowej obrony (koszty procesu).
Koszt biegłego wariografisty, jeśli dowód został dopuszczony przez sąd, wchodzi w skład kosztów procesu. Strona wygrywająca może żądać ich zwrotu. Należy jednak pamiętać o specyfice spraw rozwodowych — art. 100 KPC pozwala sądowi w uzasadnionych przypadkach wzajemnie znieść koszty lub rozdzielić je między stronami.
Mediacja rodzinna a wariograf
Zgodnie z art. 436 § 1 KPC sąd rozwodowy może skierować strony do mediacji. W postępowaniu mediacyjnym strony mogą, za obopólną zgodą, zlecić wspólne badanie wariografem jako element budowania wzajemnego zaufania lub weryfikacji spornych okoliczności. Taka praktyka jest jednak rzadka i zależy od woli stron.
Podsumowanie
- Badanie wariografem w sprawie rozwodowej jest formalnie dopuszczalne, ale rzadko stosowane w praktyce.
- Wymaga zgody osoby badanej — strona nie może być zmuszona.
- Podstawa to art. 278 KPC (opinia biegłego) lub art. 245 KPC (dokument prywatny).
- Sąd ocenia wartość dowodową swobodnie (art. 233 § 1 KPC).
- W sporach o dobro dziecka badanie wariografem jest wykluczone.
Źródła
- Ustawa z 25 lutego 1964 r. — Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz.U. 1964 Nr 9 poz. 59 z późn. zm.). ISAP
- Ustawa z 17 listopada 1964 r. — Kodeks postępowania cywilnego (Dz.U. 1964 Nr 43 poz. 296 z późn. zm.). ISAP
- Ustawa z 23 kwietnia 1964 r. — Kodeks cywilny (Dz.U. 1964 Nr 16 poz. 93 z późn. zm.). ISAP
- Ustawa z 6 czerwca 1997 r. — Kodeks postępowania karnego (Dz.U. 1997 Nr 89 poz. 555 z późn. zm.). ISAP
Zobacz również
Zarezerwuj badanie wykrywaczem kłamstw
Skontaktuj się z nami, aby umówić termin badania. Konsultacja telefoniczna jest bezpłatna.
