Badanie wariografem w polskim prawie karnym — stan regulacji krajowej i europejskiej

badanie wariografem w polskim prawie karnym — stan regulacji krajowej i europejskiej

Polska jest jednym z nielicznych krajów Unii Europejskiej, które wyraźnie reguluje dopuszczalność badania wariografem w postępowaniu karnym. Podstawy prawne znajdują się w Kodeksie postępowania karnego, a ich brzmienie jest dziś utrwalone i niezmienione od nowelizacji z 2003 roku. Na poziomie UE kwestia nie jest objęta jednolitą regulacją — każde państwo członkowskie rozstrzyga ją samodzielnie.

Regulacja polska — przegląd przepisów

Art. 199a KPK — podstawa badania przez biegłego

Art. 199a KPK. Stosowanie w czasie badania przez biegłego środków technicznych mających na celu kontrolę nieświadomych reakcji organizmu badanej osoby możliwe jest wyłącznie za jej zgodą. Przepisu art. 199 nie stosuje się.

Art. 192a § 2 KPK — wariograf w celach operacyjnych

Art. 192a § 2 KPK. W wypadkach, o których mowa w § 1, za zgodą osoby badanej biegły może również zastosować środki techniczne mające na celu kontrolę nieświadomych reakcji organizmu tej osoby.

Art. 171 § 5 pkt 2 KPK — zakaz w ramach przesłuchania

Art. 171 § 5 KPK. Niedopuszczalne jest: (…) 2) stosowanie hipnozy albo środków chemicznych lub technicznych wpływających na procesy psychiczne osoby przesłuchiwanej albo mających na celu kontrolę nieświadomych reakcji jej organizmu w związku z przesłuchaniem.

Źródło: ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. — Kodeks postępowania karnego (Dz.U. 1997 Nr 89 poz. 555 z późn. zm.).

Trzy zasady polskiego systemu

1. Wyraźna regulacja — badanie jest dopuszczalne

Polski ustawodawca, wprowadzając art. 199a KPK ustawą z 10 stycznia 2003 r. (Dz.U. 2003 Nr 17 poz. 155), zajął jednoznaczne stanowisko: badanie wariografem przez biegłego jest dopuszczalne w postępowaniu karnym, a jego wynik może stanowić dowód. To odróżnia Polskę od państw, które traktują wariograf jako niedopuszczalny środek dowodowy.

2. Bezwzględny wymóg zgody

Badanie nie może być przeprowadzone bez zgody osoby badanej. Zgoda musi być świadoma, dobrowolna, konkretna (dotyczyć danego badania) i może być odwołana. Zasada ta wynika zarówno z art. 199a KPK, jak i art. 74 § 1 KPK (nemo se ipsum accusare tenetur).

3. Zakaz wariografu w ramach przesłuchania

Art. 171 § 5 pkt 2 KPK wyłącza stosowanie „środków technicznych mających na celu kontrolę nieświadomych reakcji organizmu” w trakcie przesłuchania. Dlatego badanie wariografem jest osobną, zaplanowaną czynnością biegłego, a nie elementem przesłuchania prowadzonego przez prokuratora czy sąd.

Wartość dowodowa — swobodna ocena sądu

Art. 7 KPK. Organy postępowania kształtują swe przekonanie na podstawie wszystkich przeprowadzonych dowodów, ocenianych swobodnie z uwzględnieniem zasad prawidłowego rozumowania oraz wskazań wiedzy i doświadczenia życiowego.

Opinia biegłego wariografisty nie wiąże sądu — podlega ocenie łącznie z pozostałym materiałem dowodowym. Sąd nie jest zobowiązany do przyjęcia wniosków biegłego, ale ma obowiązek uzasadnić ewentualne odstąpienie od nich w motywach wyroku. W polskim systemie badanie wariografem nie jest dowodem koronnym, pełni natomiast rolę dowodu pomocniczego — pod warunkiem zgody osoby badanej.

Poziom Unii Europejskiej — brak jednolitej regulacji

Prawo UE nie zawiera aktu normatywnego kompleksowo regulującego badania wariograficzne w postępowaniu karnym. Materia ta pozostaje w kompetencji państw członkowskich, zgodnie z zasadą autonomii proceduralnej (art. 82 TFUE ogranicza harmonizację UE do minimalnych standardów w sprawach transgranicznych).

Istotne są jednak akty UE dotyczące standardów postępowania karnego, które pośrednio wpływają na dopuszczalność wariografu:

Dyrektywa 2012/13/UE — prawo do informacji

Dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady 2012/13/UE z dnia 22 maja 2012 r. w sprawie prawa do informacji w postępowaniu karnym (Dz.U.UE.L. 2012, Nr 142, str. 1). Nakłada obowiązek poinformowania osoby zatrzymanej m.in. o prawie do milczenia i prawie dostępu do obrońcy.

Dyrektywa 2013/48/UE — prawo do obrońcy

Dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady 2013/48/UE z dnia 22 października 2013 r. w sprawie prawa dostępu do adwokata (Dz.U.UE.L. 2013, Nr 294, str. 1). Gwarantuje prawo do obecności obrońcy podczas czynności procesowych, w tym — w zakresie stosownym — badania biegłego.

Dyrektywa 2016/343/UE — domniemanie niewinności

Dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2016/343 z dnia 9 marca 2016 r. w sprawie wzmocnienia niektórych aspektów domniemania niewinności (Dz.U.UE.L. 2016, Nr 65, str. 1). Art. 7 dyrektywy wzmacnia prawo do milczenia i prawo do nieskładania wyjaśnień przeciwko sobie.

Podejście wybranych państw UE

Kwestia dopuszczalności wariografu w UE jest zróżnicowana:

• Niemcy — Bundesgerichtshof (Federalny Trybunał Sprawiedliwości) w orzeczeniu z 17 grudnia 1998 r. (1 StR 156/98) uznał wariograf za środek niedopuszczalny ze względu na brak naukowej wiarygodności w kontekście postępowania karnego. Stanowisko to obowiązuje do dziś.
• Polska — dopuszczalne za zgodą osoby badanej (art. 199a KPK).
• Belgia — wykorzystywany w niektórych postępowaniach, głównie jako narzędzie operacyjne policji.
• Wielka Brytania (poza UE od 2020 r.) — stosowany m.in. w nadzorze nad sprawcami przestępstw seksualnych (Polygraph Testing of Serious Sexual Offenders, od 2007 r.).

Uwaga: szczegółowe stanowisko każdego państwa może się zmieniać — przed powoływaniem się na konkretne rozwiązanie zagraniczne należy zweryfikować aktualny stan prawny w oficjalnym źródle danego kraju.

Europejska Konwencja Praw Człowieka

Art. 6 Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności (Dz.U. 1993 Nr 61 poz. 284) gwarantuje prawo do rzetelnego procesu, w tym implicite prawo do nieobciążania samego siebie. Europejski Trybunał Praw Człowieka w wielu wyrokach wywodził z art. 6 zakaz stosowania przymusu w celu uzyskania dowodu obciążającego oskarżonego (m.in. wyrok w sprawie Saunders przeciwko Zjednoczonemu Królestwu, skarga nr 19187/91, wyrok z 17 grudnia 1996 r.). Dobrowolność badania wariografem jest zgodna z tymi standardami.

Podsumowanie stanu prawnego

1. W Polsce badanie wariografem jest regulowane przez art. 199a KPK (dla opinii biegłego) oraz art. 192a § 2 KPK (dla celów ograniczenia kręgu podejrzanych).
2. Badanie wymaga bezwzględnie zgody osoby badanej.
3. Wynik badania jest dowodem ocenianym swobodnie przez sąd (art. 7 KPK).
4. Prawo UE nie harmonizuje tej materii — obowiązują standardy ogólne rzetelnego procesu (ETPC, dyrektywy 2012/13, 2013/48, 2016/343).
5. Stanowiska państw UE są rozbieżne — od pełnego niedopuszczenia (Niemcy) do pełnej dopuszczalności (Polska).

Źródła

• Ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. — Kodeks postępowania karnego (Dz.U. 1997 Nr 89 poz. 555 z późn. zm.). ISAP
• Konwencja o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności (Dz.U. 1993 Nr 61 poz. 284). ISAP
• Dyrektywa 2012/13/UE z 22 maja 2012 r. (Dz.U.UE.L. 2012, Nr 142, str. 1).
• Dyrektywa 2013/48/UE z 22 października 2013 r. (Dz.U.UE.L. 2013, Nr 294, str. 1).
• Dyrektywa (UE) 2016/343 z 9 marca 2016 r. (Dz.U.UE.L. 2016, Nr 65, str. 1).
• Bundesgerichtshof, wyrok z 17 grudnia 1998 r., sygn. 1 StR 156/98.

Zobacz również

• Cennik badań — ile kosztuje?
• FAQ — najczęstsze pytania
• Rodzaje badań wariografem
• Lokalizacje w całej Polsce