Badanie wariografem a obrona przed fałszywymi oskarżeniami — stan prawny

Badanie wariografem a obrona przed fałszywymi oskarżeniami — stan prawny

Badanie wariografem bywa wykorzystywane jako narzędzie obrony przez osoby, które uważają, że zostały fałszywie oskarżone o popełnienie czynu. Dobrowolne poddanie się badaniu może wzmocnić wiarygodność wersji oskarżonego lub świadka. Polskie prawo wskazuje konkretne ramy takiego postępowania.

Inicjatywa dowodowa oskarżonego

Oskarżony ma prawo inicjować czynności dowodowe na swoją korzyść. Zasadę tę wyraża:

Art. 167 KPK. Dowody przeprowadza się na wniosek stron albo z urzędu.

Oskarżony może zatem wnosić o przeprowadzenie dowodu z opinii biegłego wariografisty. Wniosek taki rozpoznaje sąd w trybie:

Art. 170 § 1 KPK. Oddala się wniosek dowodowy, jeżeli: 1) przeprowadzenie dowodu jest niedopuszczalne; 2) okoliczność, która ma być udowodniona, nie ma znaczenia dla rozstrzygnięcia sprawy albo jest już udowodniona zgodnie z twierdzeniem wnioskodawcy; 3) dowód jest nieprzydatny do stwierdzenia danej okoliczności; 4) dowodu nie da się przeprowadzić; 5) wniosek dowodowy w sposób oczywisty zmierza do przedłużenia postępowania.

Źródło: ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. — Kodeks postępowania karnego (Dz.U. 1997 Nr 89 poz. 555 z późn. zm.).

Podstawa prawna badania — art. 199a KPK

Art. 199a KPK. Stosowanie w czasie badania przez biegłego środków technicznych mających na celu kontrolę nieświadomych reakcji organizmu badanej osoby możliwe jest wyłącznie za jej zgodą. Przepisu art. 199 nie stosuje się.

Jeśli oskarżony sam wnioskuje o badanie i wyraża zgodę, przesłanki z art. 199a KPK są spełnione. Wyłączenie art. 199 KPK oznacza, że oświadczenia oskarżonego złożone w trakcie badania mogą stanowić dowód w sprawie.

Wartość dowodowa opinii biegłego wariografisty

Opinia biegłego wariografisty nie wiąże sądu. Podlega swobodnej ocenie na zasadach ogólnych:

Art. 7 KPK. Organy postępowania kształtują swe przekonanie na podstawie wszystkich przeprowadzonych dowodów, ocenianych swobodnie z uwzględnieniem zasad prawidłowego rozumowania oraz wskazań wiedzy i doświadczenia życiowego.

Sąd ocenia opinię łącznie z całością materiału dowodowego. Pozytywny wynik badania (brak wskazań nieszczerości) nie przesądza uniewinnienia, ale może wzmocnić wiarygodność linii obrony.

Prawo do obrony a inicjatywa oskarżonego

Art. 6 KPK. Oskarżonemu przysługuje prawo do obrony, w tym prawo do korzystania z pomocy obrońcy, o czym należy go pouczyć.

Art. 74 § 1 KPK. Oskarżony nie ma obowiązku dowodzenia swej niewinności ani obowiązku dostarczania dowodów na swoją niekorzyść.

Inicjatywa dowodowa oskarżonego — w tym wnioskowanie o badanie wariografem — jest wykonaniem prawa do obrony. Niewnioskowanie nie może być obciążające.

Dobrowolność — kluczowa gwarancja

W każdej sytuacji badanie wariografem odbywa się wyłącznie za zgodą osoby badanej. Oskarżony może:

• zainicjować badanie samodzielnie (za pośrednictwem obrońcy lub osobiście),
• wyrazić lub odmówić zgody na badanie proponowane przez organ procesowy,
• cofnąć zgodę w dowolnym momencie, również w trakcie badania,
• odmówić odpowiedzi na poszczególne pytania (art. 175 § 1 KPK).

Sytuacje, w których dobrowolne badanie jest szczególnie rozważane

1. Sprawy oparte wyłącznie na zeznaniach pokrzywdzonego i oskarżonego — gdy brak innych dowodów materialnych.
2. Fałszywe oskarżenia o przestępstwo przeciwko wolności seksualnej (art. 197–205 KK) — sprawy szczególnie trudne dowodowo.
3. Zarzuty sprzeniewierzenia lub przywłaszczenia (art. 284 KK) w sprawach rodzinnych lub pracowniczych.
4. Oskarżenia o pomówienie (art. 212 KK) lub zniesławienie (art. 216 KK).

Ograniczenia praktyczne

• Nie każdy sąd uznaje dowód z opinii wariografisty za przydatny (art. 170 § 1 pkt 3 KPK).
• Stan zdrowia oskarżonego musi pozwalać na rzetelne badanie — niektóre schorzenia wykluczają pomiar.
• Leki psychotropowe oraz substancje uzależniające mogą uniemożliwić interpretację wyników.
• Wynik „nierozstrzygający” jest możliwy i wchodzi do akt jako taki.

Wybór biegłego

Dla skuteczności dowodu kluczowe są kwalifikacje biegłego (art. 193 KPK). Oskarżony może we wniosku dowodowym zaproponować biegłego z listy sądów okręgowych lub biegłego ad hoc. Sąd rozstrzyga o jego powołaniu.

Art. 193 § 1 KPK. Jeżeli stwierdzenie okoliczności mających istotne znaczenie dla rozstrzygnięcia sprawy wymaga wiadomości specjalnych, zasięga się opinii biegłego albo biegłych.

Fałszywe oskarżenia — odpowiedzialność karnoprawna

Osoba, która świadomie składa fałszywe zeznania lub zawiadomienie o niepopełnionym przestępstwie, odpowiada z art. 233 lub art. 238 KK:

Art. 233 § 1 KK. Kto, składając zeznanie mające służyć za dowód w postępowaniu sądowym lub w innym postępowaniu prowadzonym na podstawie ustawy, zeznaje nieprawdę lub zataja prawdę, podlega karze pozbawienia wolności od 6 miesięcy do lat 8.

Art. 238 KK. Kto zawiadamia o przestępstwie lub o przestępstwie skarbowym organ powołany do ścigania wiedząc, że przestępstwa nie popełniono, podlega grzywnie, karze ograniczenia wolności albo pozbawienia wolności do lat 2.

Źródło: ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. — Kodeks karny (Dz.U. 1997 Nr 88 poz. 553 z późn. zm.).

Dobrowolne poddanie się badaniu wariografem przez osobę oskarżającą (pokrzywdzonego) również jest prawnie możliwe — wymaga zgody i trybu art. 199a KPK.

Podsumowanie

1. Oskarżony może inicjować dowód z opinii wariografisty w trybie art. 167 KPK.
2. Badanie wymaga zgody oskarżonego — art. 199a KPK.
3. Wynik nie jest rozstrzygający — podlega swobodnej ocenie sądu (art. 7 KPK).
4. Odmowa wnioskowania o badanie nie może być obciążająca (art. 74 § 1 KPK, zasada nemo tenetur).
5. Fałszywe oskarżenie — odpowiedzialność z art. 233 i 238 KK.

Źródła

• Ustawa z 6 czerwca 1997 r. — Kodeks postępowania karnego (Dz.U. 1997 Nr 89 poz. 555 z późn. zm.). ISAP
• Ustawa z 6 czerwca 1997 r. — Kodeks karny (Dz.U. 1997 Nr 88 poz. 553 z późn. zm.). ISAP

Zobacz również

• FAQ — najczęstsze pytania
• Jak działa wykrywacz kłamstw?
• Rodzaje badań wariografem
• Kontakt i rezerwacja