Prawo do milczenia oskarżonego a badanie wariografem — art. 74 i 175 KPK

Prawo do milczenia oskarżonego a badanie wariografem — art. 74 i 175 KPK

Podstawową gwarancją konstytucyjną w polskim procesie karnym jest prawo oskarżonego do obrony, w tym do odmowy składania wyjaśnień oraz do niedostarczania dowodów na swoją niekorzyść. Gwarancje te wynikają z art. 42 ust. 2 Konstytucji RP oraz z konkretnych przepisów KPK: art. 74 i art. 175. Pytanie, jak te zasady mają się do badania wariografem, jest fundamentalne dla zrozumienia dopuszczalności tego badania w polskim postępowaniu karnym.

Wierne teksty kluczowych przepisów

Art. 74 KPK — nemo se ipsum accusare tenetur

Art. 74. § 1. Oskarżony nie ma obowiązku dowodzenia swej niewinności ani obowiązku dostarczania dowodów na swoją niekorzyść.

§ 2. Oskarżony jest jednak obowiązany poddać się:

1) oględzinom zewnętrznym ciała oraz innym badaniom niepołączonym z naruszeniem integralności ciała; wolno także w szczególności od oskarżonego pobrać odciski, fotografować go oraz okazać w celach rozpoznawczych innym osobom,

2) badaniom psychologicznym i psychiatrycznym oraz badaniom połączonym z dokonaniem zabiegów na jego ciele, z wyjątkiem chirurgicznych (…)

3) pobraniu przez funkcjonariusza Policji wymazu ze śluzówki policzków (…)

Art. 175 KPK — prawo do milczenia

Art. 175. § 1. Oskarżony ma prawo składać wyjaśnienia; może jednak bez podania powodów odmówić odpowiedzi na poszczególne pytania lub odmówić składania wyjaśnień. O prawie tym należy go pouczyć.

§ 2. Obecny przy czynnościach dowodowych oskarżony ma prawo składać wyjaśnienia co do każdego dowodu.

Źródło: ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. — Kodeks postępowania karnego (Dz.U. 1997 Nr 89 poz. 555 z późn. zm.).

Jak te przepisy odnoszą się do wariografu

Badanie wariografem NIE jest badaniem obowiązkowym

Art. 74 § 2 KPK wymienia badania, którym oskarżony jest zobowiązany się poddać: oględziny, pobranie odcisków, fotografię, wymaz, badania psychologiczne i psychiatryczne, pobranie krwi. Katalog ten jest zamknięty — nie zawiera badania wariografem.

Art. 199a KPK, który reguluje badanie wariografem przez biegłego, wyraźnie stwierdza:

Art. 199a KPK. Stosowanie w czasie badania przez biegłego środków technicznych mających na celu kontrolę nieświadomych reakcji organizmu badanej osoby możliwe jest wyłącznie za jej zgodą.

Oznacza to, że:

• Nikt nie może zmusić oskarżonego do poddania się badaniu wariografem.
• Odmowa udziału nie wymaga podania powodów.
• Organ procesowy nie może wyciągać z odmowy negatywnych konsekwencji.

Zgoda nie oznacza rezygnacji z prawa do milczenia

Wyrażenie zgody na badanie nie pozbawia oskarżonego uprawnień z art. 175 § 1 KPK. W trakcie badania oskarżony może:

• Odmówić odpowiedzi na poszczególne pytania.
• Przerwać badanie w dowolnym momencie.
• Cofnąć zgodę na dalsze prowadzenie badania.

Biegły musi taką decyzję zaakceptować. Zmuszanie osoby badanej do odpowiedzi po jej sprzeciwie jest niedopuszczalne i powoduje niemożność wykorzystania wyniku jako dowodu.

Odróżnienie: art. 74 i 175 KPK a art. 199 KPK

W powszechnym obiegu bywa mylone prawo do milczenia (nemo tenetur — art. 74 i 175) z osobnym przepisem — art. 199 KPK. Ten ostatni stanowi:

Art. 199 KPK. Złożone wobec biegłego albo wobec lekarza udzielającego pomocy medycznej oświadczenia oskarżonego, dotyczące zarzucanego mu czynu, nie mogą stanowić dowodu.

Art. 199 nie dotyczy prawa do milczenia. Dotyczy ograniczenia dowodowego: to, co oskarżony mówi biegłemu lub lekarzowi o zarzucanym mu czynie, nie może być samodzielnie użyte jako dowód. Reguła chroni oskarżonego w sytuacji, gdy rozmawia z biegłym (np. psychiatrą, psychologiem) pod przymusem współpracy z wymaganego badania.

Jednak w przypadku badania wariografem art. 199a KPK wyłącza działanie art. 199 KPK („Przepisu art. 199 nie stosuje się”). Skutek: oświadczenia złożone w trakcie badania wariograficznego mogą stanowić dowód. To logiczny wyjątek — skoro oskarżony sam dobrowolnie zgłosił się na badanie, zasada ochronna z art. 199 traci rację bytu.

Prawo do odmowy — konsekwencje procesowe

Zgodnie z zasadą nemo tenetur, odmowa poddania się badaniu wariografem:

• nie jest dowodem winy;
• nie może być podstawą domniemań obciążających;
• nie może prowadzić do zastosowania środków przymusu;
• nie może być wykorzystywana przy ustalaniu stanu faktycznego przez sąd.

Odmowa powinna być odnotowana w protokole i nie może być przez organ procesowy komentowana w sposób sugerujący negatywne wnioski.

Gwarancje procesowe dla osoby badanej

1. Pouczenie — przed rozpoczęciem badania biegły informuje o dobrowolności, prawie do odmowy oraz prawie do przerwania.
2. Zgoda pisemna — w praktyce biegli sporządzają odrębny dokument zgody, choć ustawa nie wymaga formy pisemnej.
3. Prawo do obrońcy — oskarżony ma prawo do obecności obrońcy na każdym etapie postępowania (art. 6 KPK).
4. Zakaz stosowania podstępu i groźby — art. 171 § 5 pkt 1 KPK zabrania stosowania niedozwolonych metod wpływu na wypowiedzi.

Art. 171 § 5 KPK — zakazy dowodowe

Art. 171 § 5 KPK. Niedopuszczalne jest:

1) wpływanie na wypowiedzi osoby przesłuchiwanej za pomocą przymusu lub groźby bezprawnej,

2) stosowanie hipnozy albo środków chemicznych lub technicznych wpływających na procesy psychiczne osoby przesłuchiwanej albo mających na celu kontrolę nieświadomych reakcji jej organizmu w związku z przesłuchaniem.

To drugi istotny przepis — zakazuje stosowania wariografu w związku z przesłuchaniem. Dlatego badanie wariograficzne nie jest częścią przesłuchania, lecz osobną czynnością prowadzoną przez biegłego w trybie art. 199a KPK.

Podsumowanie

Polski KPK konsekwentnie chroni prawo oskarżonego do niedostarczania dowodów na swoją niekorzyść (art. 74 § 1) i prawo do milczenia (art. 175 § 1). Badanie wariografem jest dopuszczalne tylko jako dobrowolny udział osoby badanej (art. 199a KPK), nie może być przeprowadzone w ramach przesłuchania (art. 171 § 5 pkt 2 KPK), a odmowa udziału nie pociąga za sobą żadnych konsekwencji procesowych.

Źródła

• Ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. — Kodeks postępowania karnego (Dz.U. 1997 Nr 89 poz. 555 z późn. zm.). ISAP
• Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997 r., art. 42 ust. 2 (Dz.U. 1997 Nr 78 poz. 483).

Zobacz również

• Cennik badań — ile kosztuje?
• Kontakt i rezerwacja
• Jak działa wykrywacz kłamstw?
• Rodzaje badań wariografem