Dopuszczalność badania wariografem jako dowodu — kompleksowa analiza

Dopuszczalność badania wariografem jako dowodu — kompleksowa analiza

Podstawowe pytanie, które zadaje sobie strona planująca badanie wariografem, brzmi: czy jego wynik będzie dowodem w sprawie. Odpowiedź zależy od rodzaju postępowania, trybu zlecenia badania oraz spełnienia warunków ustawowych.

Fundament ustawowy — postępowanie karne

Art. 199a KPK — podstawowy przepis

Art. 199a KPK. Stosowanie w czasie badania przez biegłego środków technicznych mających na celu kontrolę nieświadomych reakcji organizmu badanej osoby możliwe jest wyłącznie za jej zgodą. Przepisu art. 199 nie stosuje się.

Przepis został dodany ustawą z 10 stycznia 2003 r. (Dz.U. 2003 Nr 17 poz. 155) i stanowi wyraźną podstawę prowadzenia badania wariografem przez biegłego w postępowaniu karnym. Wyłączenie art. 199 KPK gwarantuje, że oświadczenia oskarżonego złożone w trakcie badania mogą być dowodem.

Art. 192a § 2 KPK — tryb operacyjny

Art. 192a § 2 KPK. W wypadkach, o których mowa w § 1, za zgodą osoby badanej biegły może również zastosować środki techniczne mające na celu kontrolę nieświadomych reakcji organizmu tej osoby.

Przepis ten pozwala na badanie w fazie wczesnej postępowania, gdy celem jest ograniczenie kręgu osób podejrzanych lub ocena wartości dowodowej ujawnionych śladów.

Art. 171 § 5 pkt 2 KPK — ograniczenie

Art. 171 § 5 KPK. Niedopuszczalne jest: (…) 2) stosowanie hipnozy albo środków chemicznych lub technicznych wpływających na procesy psychiczne osoby przesłuchiwanej albo mających na celu kontrolę nieświadomych reakcji jej organizmu w związku z przesłuchaniem.

Ten przepis tworzy bufor — wariograf jest dopuszczalny, ale nie jako element przesłuchania prokuratora czy sądu. Badanie jest zawsze osobną czynnością biegłego.

Fundament ustawowy — postępowanie cywilne

W postępowaniu cywilnym brak jest przepisu szczególnego. Obowiązują zasady ogólne:

Art. 227 KPC. Przedmiotem dowodu są fakty mające dla rozstrzygnięcia sprawy istotne znaczenie.

Art. 278 § 1 KPC. W wypadkach wymagających wiadomości specjalnych sąd po wysłuchaniu wniosków stron co do liczby biegłych i ich wyboru może wezwać jednego lub kilku biegłych w celu zasięgnięcia ich opinii.

Art. 233 § 1 KPC. Sąd ocenia wiarogodność i moc dowodów według własnego przekonania, na podstawie wszechstronnego rozważenia zebranego materiału.

Wymogi dopuszczalności — sześć warunków

1. Zgoda osoby badanej

Bez zgody badanie nie może się odbyć — ani w postępowaniu karnym (art. 199a KPK), ani w cywilnym (zasada autonomii woli, ochrona dóbr osobistych z art. 23 KC). Zgoda musi być świadoma i dobrowolna, a także może być cofnięta.

2. Powołanie biegłego

W sprawach sądowych biegłego powołuje organ procesowy. Opinia sporządzona poza procesem (opinia prywatna) ma status dokumentu prywatnego (art. 245 KPC), a nie opinii biegłego.

3. Kwalifikacje biegłego

Biegły musi posiadać wiadomości specjalne (art. 193 KPK, art. 278 KPC). W praktyce kwalifikacje weryfikowane są poprzez:

• wpis na listę biegłych sądowych prowadzoną przez prezesa sądu okręgowego,
• udokumentowane wykształcenie kierunkowe,
• szkolenia specjalistyczne (m.in. w ramach IBW, APA, EPA),
• praktykę zawodową.

4. Spełnienie wymogów formalnych opinii

Opinia musi zawierać wszystkie elementy z art. 200 § 2 KPK (w postępowaniu karnym) lub odpowiednio w KPC. Brak któregoś z elementów może prowadzić do żądania uzupełnienia (art. 201 KPK).

5. Poprawność metodologiczna

Badanie powinno być przeprowadzone zgodnie z uznaną metodologią (np. Comparison Question Test, Concealed Information Test). Metodyka powinna być opisana w opinii, by strona i sąd mogły zweryfikować jej poprawność.

6. Stan zdrowia badanego

Schorzenia kardiologiczne, zaburzenia psychiatryczne w fazie ostrej, leki psychotropowe, spożycie alkoholu lub substancji psychoaktywnych mogą dyskwalifikować badanie. Zwyczajowo przed badaniem przeprowadzany jest wywiad medyczny.

Wartość dowodowa — swobodna ocena sądu

Opinia biegłego wariografisty nie wiąże sądu. Podlega ocenie w trybie:

Art. 7 KPK. Organy postępowania kształtują swe przekonanie na podstawie wszystkich przeprowadzonych dowodów, ocenianych swobodnie z uwzględnieniem zasad prawidłowego rozumowania oraz wskazań wiedzy i doświadczenia życiowego.

Art. 233 § 1 KPC. Sąd ocenia wiarogodność i moc dowodów według własnego przekonania, na podstawie wszechstronnego rozważenia zebranego materiału.

Sąd może odrzucić opinię lub przyznać jej niższą moc dowodową, musi jednak to uzasadnić w motywach orzeczenia.

Ograniczenia praktyczne

1. Brak pełnej pewności naukowej — nawet najnowsze techniki nie dają 100% dokładności; wartość dowodowa jest zawsze uzupełniająca.
2. Wykluczenie w ramach przesłuchania — art. 171 § 5 pkt 2 KPK bezwarunkowo zakazuje.
3. Ograniczenia wobec osób z dysfunkcjami — psychiatrycznymi, kardiologicznymi, w ciąży.
4. Ograniczenia wobec małoletnich — w praktyce nie prowadzi się badań wobec dzieci poniżej 15 lat, zwłaszcza pokrzywdzonych w sprawach seksualnych (uwzględniając art. 185a KPK).
5. Sprzeczność z innymi dowodami — opinia wariografisty sprzeczna z materialnym dowodem (np. zapisem z monitoringu, DNA) zwykle nie przeważa.

Praktyka sądowa — tendencje ogólne

W literaturze komentarzowej do KPK i KPC wskazuje się, że polskie sądy:

• konsekwentnie dopuszczają opinię biegłego wariografisty powołanego w trybie art. 199a KPK,
• ostrożniej podchodzą do opinii w postępowaniu cywilnym,
• zwykle nie przypisują opinii wariografisty samodzielnej mocy rozstrzygającej,
• wymagają, by wniosek dowodowy strony był dobrze uzasadniony i poparty pisemną zgodą osoby badanej.

Orzeczenia można zweryfikować w oficjalnej bazie orzeczeń Sądu Najwyższego oraz w Portalu Orzeczeń Sądów Powszechnych.

Odmowa dopuszczenia dowodu

Sąd może oddalić wniosek o dopuszczenie opinii biegłego wariografisty. W postępowaniu karnym podstawą jest:

Art. 170 § 1 KPK. Oddala się wniosek dowodowy, jeżeli: 1) przeprowadzenie dowodu jest niedopuszczalne; 2) okoliczność, która ma być udowodniona, nie ma znaczenia dla rozstrzygnięcia sprawy albo jest już udowodniona zgodnie z twierdzeniem wnioskodawcy; 3) dowód jest nieprzydatny do stwierdzenia danej okoliczności; 4) dowodu nie da się przeprowadzić; 5) wniosek dowodowy w sposób oczywisty zmierza do przedłużenia postępowania.

W postępowaniu cywilnym odpowiednikiem jest art. 235¹ KPC.

Odmowa poddania się badaniu

Skutki odmowy różnią się w zależności od postępowania:

• W postępowaniu karnym — odmowa to wykonanie prawa do obrony (art. 74 § 1 KPK, zasada nemo tenetur). Nie może być dowodem winy ani podstawą negatywnych domniemań.
• W postępowaniu cywilnym — sąd może na podstawie art. 233 § 2 KPC ocenić, jakie znaczenie nadać odmowie przedstawienia dowodu, co może (w drodze wyjątku) skutkować niekorzystną oceną dla strony odmawiającej.

Dopuszczalność a oceny sądów międzynarodowych

Wariograf dopuszczany zgodnie z zasadą dobrowolności nie narusza standardów ochrony praw człowieka. Zasady z art. 6 Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności (prawo do rzetelnego procesu) zostały utrwalone w orzecznictwie ETPC, m.in. w sprawach Saunders v. UK (19187/91, wyrok z 17 grudnia 1996 r.) i Jalloh v. Germany (54810/00, wyrok z 11 lipca 2006 r.).

Podsumowanie

1. W polskim postępowaniu karnym opinia biegłego wariografisty jest dowodem na podstawie art. 199a KPK.
2. W postępowaniu cywilnym dopuszczalna jest na zasadach ogólnych (art. 227, 278 KPC).
3. Warunkiem bezwzględnym jest zgoda osoby badanej.
4. Wartość dowodowa opinii podlega swobodnej ocenie sądu (art. 7 KPK, art. 233 § 1 KPC).
5. Opinia prywatna nie zastępuje opinii biegłego sądowego; ma status dokumentu prywatnego (art. 245 KPC).

Źródła

• Ustawa z 6 czerwca 1997 r. — Kodeks postępowania karnego (Dz.U. 1997 Nr 89 poz. 555 z późn. zm.). ISAP
• Ustawa z 17 listopada 1964 r. — Kodeks postępowania cywilnego (Dz.U. 1964 Nr 43 poz. 296 z późn. zm.). ISAP
• Konwencja o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności (Dz.U. 1993 Nr 61 poz. 284). ISAP
• ETPC, Saunders v. UK (19187/91, 17 XII 1996) — HUDOC
• ETPC, Jalloh v. Germany (54810/00, 11 VII 2006) — HUDOC

Zobacz również

• Jak działa wykrywacz kłamstw?
• Cennik badań — ile kosztuje?
• Kontakt i rezerwacja
• FAQ — najczęstsze pytania