Prawo

Art. 192a § 2 KPK — polygraf na etapie ograniczania kręgu podejrzanych

28 stycznia 2026

Art. 192a § 2 KPK — wariograf na etapie ograniczania kręgu podejrzanych

Polskie prawo karne procesowe reguluje wykorzystanie wariografu w dwóch trybach. Jeden z nich — art. 192a § 2 Kodeksu postępowania karnego — dotyczy wczesnego etapu postępowania, gdy organ procesowy nie ma jeszcze zdefiniowanego oskarżonego, a badanie ma pomóc w ograniczeniu kręgu osób podejrzanych lub ustaleniu wartości dowodowej ujawnionych śladów.

Wierny tekst art. 192a KPK

Art. 192a. § 1. W celu ograniczenia kręgu osób podejrzanych lub ustalenia wartości dowodowej ujawnionych śladów można pobrać odciski daktyloskopijne, wymaz ze śluzówki policzków, włosy, ślinę, próby pisma, zapach, wykonać fotografię osoby lub dokonać utrwalenia głosu. Po wykorzystaniu w sprawie, w której dokonano pobrania lub utrwalenia, pobrany lub utrwalony materiał zbędny dla postępowania należy niezwłocznie usunąć z akt i zniszczyć.

§ 2. W wypadkach, o których mowa w § 1, za zgodą osoby badanej biegły może również zastosować środki techniczne mające na celu kontrolę nieświadomych reakcji organizmu tej osoby.

§ 3. Badania i czynności, o których mowa w § 1 i art. 192 § 1, wykonuje się odpowiednio w warunkach i w sposób określony w przepisach wydanych na podstawie art. 74 § 4.

Źródło: ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. — Kodeks postępowania karnego (Dz.U. 1997 Nr 89 poz. 555 z późn. zm.).

Co naprawdę reguluje ten przepis

Uwaga: § 1 art. 192a nie dotyczy bezpośrednio wariografu — dotyczy pobierania odcisków, wymazu, próbek DNA, śladów, odcisków pisma. Dopiero § 2 odwołuje się do „środków technicznych mających na celu kontrolę nieświadomych reakcji organizmu” — czyli do badania wariograficznego.

§ 2 dopuszcza badanie wariografem w dwóch sytuacjach:

Ograniczenie kręgu osób podejrzanych — gdy organ nie ma zdefiniowanej grupy oskarżonych, a chce wyłączyć z kręgu osoby, które nie mogły popełnić czynu.
Ustalenie wartości dowodowej ujawnionych śladów — w praktyce rzadko stosowane; dotyczy sytuacji weryfikacji znaczenia śladu dla konkretnej osoby.

Różnica między art. 192a § 2 a art. 199a KPK

Cecha	Art. 192a § 2 KPK	Art. 199a KPK
Etap postępowania	Wczesny — przed zdefiniowaniem oskarżonego	Dalszy — po powołaniu biegłego w sprawie
Cel	Ograniczenie kręgu podejrzanych, ocena śladu	Uzyskanie opinii biegłego
Kto prowadzi	Biegły	Biegły
Wymóg zgody	Tak	Tak
Wyłączenie art. 199 KPK	Nie przewidziane expressis verbis	Tak — jednoznacznie wyłączone

Warunki stosowania art. 192a § 2 KPK

Wymóg zgody

Kluczowy element przepisu — badanie dopuszczalne „za zgodą osoby badanej”. Zgoda musi być świadoma (osoba rozumie cel i przebieg), dobrowolna (wolna od przymusu) i może zostać cofnięta w każdej chwili.

Warunki techniczne

§ 3 odsyła do warunków określonych na podstawie art. 74 § 4 KPK. Zgodnie z tym ostatnim przepisem:

Art. 74 § 4 KPK. Minister Sprawiedliwości, w porozumieniu z ministrem właściwym do spraw zdrowia, określi, w drodze rozporządzenia, szczegółowe warunki i sposób poddawania oskarżonego oraz osoby podejrzanej badaniom, a także wykonywania z ich udziałem czynności, o których mowa w § 2 pkt 1 i w § 3 (…)

Obowiązek zniszczenia materiału

Choć § 1 mówi o „pobranym lub utrwalonym materiale” w kontekście odcisków i próbek, zasada usunięcia i zniszczenia zbędnych materiałów ma zastosowanie ogólne — również do zapisów i wyników badań wariograficznych, gdy okażą się zbędne dla postępowania.

Praktyczne ograniczenia

Art. 192a § 2 KPK jest rzadziej wykorzystywany w praktyce niż art. 199a KPK. Powody:

Na wczesnym etapie postępowania trudno zidentyfikować osoby, które mogłyby wyrazić zgodę na badanie.
Wynik badania w trybie § 2 służy głównie celom operacyjnym, a nie dowodowym — wartość procesowa jest mniejsza niż opinii biegłego w trybie art. 199a.
Po postawieniu zarzutów i uzyskaniu statusu oskarżonego badanie prowadzi się w trybie art. 199a KPK.

Dlaczego błędnie cytowane

W wielu publikacjach internetowych (również w niektórych kancelariach i serwisach o tematyce prawnej) art. 192a KPK bywa przedstawiany jako rzekoma „ogólna podstawa badań wariograficznych” z wymyśloną treścią § 1 („sąd lub prokurator może zarządzić…”). Taka interpretacja jest sprzeczna z rzeczywistym brzmieniem przepisu — § 1 nie upoważnia sądu ani prokuratora do zarządzenia badania wariografem; dotyczy pobierania odcisków, próbek, włosów, śliny i podobnych materiałów identyfikacyjnych.

Faktyczną podstawą badania wariografem przez biegłego jest art. 199a KPK — przepis dodany w 2003 r. i dokładnie wskazujący wymóg zgody oraz wyłączający działanie art. 199 KPK.

Źródła

Ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. — Kodeks postępowania karnego (Dz.U. 1997 Nr 89 poz. 555 z późn. zm.). ISAP
Art. 74 § 4 KPK — upoważnienie do wydania rozporządzenia o warunkach badań.
Rozporządzenie Ministra Sprawiedliwości z dnia 23 lutego 2005 r. w sprawie poddawania badaniom lub wykonywania czynności z udziałem oskarżonego oraz osoby podejrzanej (Dz.U. 2005 Nr 33 poz. 299 ze zm.).